Jesaja 37

שַׂק (saq), ‘rouwkleed’: grove kleding als teken van rouw, zoals in 1 Kon. 21:27.

Hizkia scheurt zijn kleren, zoals de mannen in 2 Kon. 18:37.

יְשַׁעְיָהוּ (Yesha’yahu), ‘Jesaja’: de profeet.

Zijn vader heet אָמוֹץ (Amots), ‘Amoz’.

Dat is niet dezelfde naam als die van de profeet Amos.

מַשְׁבֵּר (mashber), ‘geboortestoel’: de plek waar een kind geboren wordt.

Het beeld: de kinderen zijn aan de geboorte toe, maar de moeder heeft geen kracht meer.

Zo staat het volk machteloos.

Zie Assur: Assur is een stad en een gebied aan de Tigris, in het noorden van het huidige Irak.

רַבְשָׁקֵה (Rav-shaqeh), ‘Rabsake’: letterlijk ‘overste van de schenkers’.

Het is een titel.

Wij gebruiken hem als naam, zoals in 2 Kon. 18:17.

Zie Assur: Assur is een stad en een gebied aan de Tigris, in het noorden van het huidige Irak.

Jesaja spreekt hier namens Yahweh.

Zijn woorden zijn niet rood maar zwart, net als in 2 Kon. 19:6: een profeet brengt het woord van Yahweh door.

De woorden van Yahweh staan tussen enkele aanhalingstekens.

רוּחַ (ruach), ‘geest’: het woord kan ook ‘wind’, ‘adem’ of ‘gezindheid’ betekenen.

Wij schrijven ‘een geest’, zoals het staat.

Wat hier wordt aangekondigd, gebeurt in vers 36–38.

Zie Assur: Assur is een stad en een gebied aan de Tigris, in het noorden van het huidige Irak.

Zie Libna (ligging onzeker): Libna lag in de Sefela.

Tel Burna is voorgesteld; dit is niet zeker.

Zie Lachis: Lachis (Tel Lakisj) lag in de Sefela, ten zuidwesten van Hebron.

Libna lag in de Sefela, in het zuidwesten van Juda (Joz. 10:29).

De precieze ligging is onzeker.

Lachis staat bij 2 Kon. 18:14.

Het Hebreeuws zegt ‘want hij had gehoord dat hij uit Lachis was vertrokken’.

Wij noemen ‘de koning’, zodat duidelijk is wie er vertrokken was.

Zie Kush: Kush was het gebied ten zuiden van Egypte, Nubië, het huidige Noord-Soedan.

תִּרְהָקָה (Tirhaqah), ‘Tirhaka’: koning van Kush.

Kush ligt ten zuiden van Egypte, in het gebied van het huidige Soedan.

In de Egyptische bronnen heet hij Taharqa.

2 Kon. 19:9 heeft ‘Zie, hij is uitgetrokken’ en ‘hij keerde terug en stuurde boden’.

Jesaja heeft geen ‘zie’ en zegt twee keer ‘hij hoorde’.

Wij vertalen: ‘Toen hij dat hoorde, stuurde hij boden.’

Zie Jeruzalem: Jeruzalem ligt op het bergland van Juda.

Salem wordt gelezen als Jeruzalem, en Moria en Sion worden van oudsher bij Jeruzalem gezocht.

Zie Assur: Assur is een stad en een gebied aan de Tigris, in het noorden van het huidige Irak.

Sanherib stuurt boden met een tweede boodschap.

Ook hier staat de formule van een bode: ‘Zo moeten jullie zeggen’.

Het Hebreeuws gebruikt het woord ‘vertrouwen’ weer (בָּטַח, batach), zoals in 2 Kon. 18:5.

Zie Assur: Assur is een stad en een gebied aan de Tigris, in het noorden van het huidige Irak.

לְהַחֲרִימָם (lehacharimam), ‘hen met de ban slaan’: de ban (cherem) betekent dat iets volledig vernietigd wordt.

Zie ook Joz. 6:17.

Zie Gozan (Tell Halaf): Gozan lag aan de Chabor, bij het huidige Tell Halaf, in het noordoosten van Syrië.

Zie Charan: Charan (Harran) lag in het zuiden van het huidige Turkije, bij de grens met Syrië, in het noorden van Mesopotamië.

Zie Rezef (Rusafa): Rezef wordt gezocht bij Rusafa, ten zuiden van de Eufraat, in Syrië.

Gozan ligt aan de Chabor, in het noordoosten van het huidige Syrië.

Haran ligt in het zuidoosten van het huidige Turkije; het is de stad uit Gen. 11:31.

Rezef ligt waarschijnlijk bij het huidige Rusafa in Syrië.

Telassar is onzeker, ergens in Mesopotamië.

Zie Hamat: Hamat (Hama) ligt aan de Orontes, in het huidige Syrië.

Zie Arpad (Tell Rifaat): Arpad wordt gezocht bij Tell Rifaat, ten noorden van Aleppo, in het noorden van Syrië.

Chamat (het huidige Hama in Syrië) en Arpad (bij het huidige Tell Rifaat in Syrië) staan ook bij 2 Kon. 18:34.

De ligging van Sefarwaïm, Hena en Iwwa is onzeker.

Hizkia brengt de brieven naar het huis van Yahweh en legt ze voor Yahweh neer.

Daarna bidt hij.

Het Hebreeuws heeft ‘de brieven’ (meervoud) en daarna ‘hij las het’ en ‘hij spreidde het uit’ (enkelvoud).

Wij vertalen beide met het meervoud: ‘ze’.

In 2 Kon. 19:14 staat ‘las ze’ (meervoud) en ‘spreidde het uit’.

Jesaja maakt van de aanhef van het gebed een eigen vers.

Daardoor loopt de telling vanaf hier een vers vooruit op 2 Kon. 19: Jes. 37:16 is 2 Kon. 19:15, Jes. 37:21 is 2 Kon. 19:20, enzovoort.

Jesaja heeft hier ‘Yahweh van de legermachten’ (zie Jes. 1:9); 2 Kon. 19:15 heeft alleen ‘Yahweh, Elohim van Israël’.

Jesaja heeft ‘Uw oog’ (enkelvoud); 2 Kon. 19:16 heeft ‘Uw ogen’.

Jesaja heeft ook ‘alle woorden’ en ‘die hij heeft gestuurd’; 2 Kon. 19:16 heeft ‘de woorden’ en ‘die hem heeft gestuurd’.

Zie Assur: Assur is een stad en een gebied aan de Tigris, in het noorden van het huidige Irak.

2 Kon. 19:17 zegt ‘de volken en hun land’.

Jesaja zegt ‘alle landen en hun land’.

Wij vertalen wat er staat.

Hizkia zegt dat de goden van de volken geen echte goden zijn, maar ‘werk van mensenhanden, hout en steen’.

Zo ook in Deut. 4:28.

Vergelijk 1 Kon. 8:60: ‘zodat alle volken van de aarde weten dat Yahweh de Elohim is’.

Jesaja heeft hier niet het woord ‘Elohim’ achter ‘U, Yahweh’: ‘dat U Yahweh bent, U alleen’. 2 Kon. 19:19 heeft ‘U, Yahweh, Elohim bent’.

Jesaja heeft ook niet het woordje ‘toch’ bij ‘red ons’.

Zie Assur: Assur is een stad en een gebied aan de Tigris, in het noorden van het huidige Irak.

סַנְחֵרִיב (Sancherev), ‘Sanherib’: hier staat de naam met de letter yod.

In 2 Kon. 19:20 staat hij zonder yod.

Het is dezelfde koning.

Jesaja heeft hier niet de woorden ‘heb Ik gehoord’ (2 Kon. 19:20).

Het Hebreeuws zet ‘wat je tot Mij hebt gebeden over Sanherib’ vooraan, en vers 22 geeft het antwoord.

Wij laten de zin zo staan.

Zie Jeruzalem: Jeruzalem ligt op het bergland van Juda.

Salem wordt gelezen als Jeruzalem, en Moria en Sion worden van oudsher bij Jeruzalem gezocht.

Vanaf vers 22 volgt een gedicht, een spotlied op Sanherib.

Het loopt tot en met vers 29.

בְּתוּלַת בַּת צִיּוֹן (betulat bat Tsiyyon), ‘de maagd, de dochter van Sion’: een beeld voor Jeruzalem als een jonge vrouw.

Het hoofd schudden is een teken van spot.

קְדוֹשׁ יִשְׂרָאֵל (qedosh Yisra’el), ‘de Heilige van Israël’: een naam voor Yahweh, zoals in Ps. 71:22.

Zie Libanon: Libanon is het bergland ten noorden van het land van Israël, langs de oostkust van de Middellandse Zee.

אֲדֹנָי (Adonai), ‘mijn Heer’: zoals bij 1 Kon. 3:10.

Het is hier de aanspreektitel van Yahweh.

Jesaja heeft ‘je dienaren’ (עֲבָדֶיךָ). 2 Kon. 19:23 heeft ‘je boden’.

Jesaja heeft ook ‘ik kom bij de hoogte van zijn uiterste’ (מְרוֹם קִצּוֹ); 2 Kon. 19:23 heeft ‘ik kom bij zijn verste verblijfplaats’.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

מָצוֹר (matsor), ‘Egypte’: een andere vorm van de naam Mitsrayim.

Het kan ook ‘bolwerk’ betekenen.

Wij vertalen ‘Egypte’, de gangbare opvatting.

Dat is onzeker.

Jesaja heeft niet het woord ‘vreemde’ bij ‘wateren’. 2 Kon. 19:24 heeft ‘vreemde wateren’.

וַתְּהִי (vattehi), ‘en het werd’: het Hebreeuws is hier moeilijk.

Het werkwoord staat in het vrouwelijk enkelvoud en de zin heeft geen duidelijk onderwerp.

Wij lezen: ‘Het diende om versterkte steden tot hopen puin te maken.’

Dat past bij wat Yahweh zegt: Hij heeft Sanherib gebruikt.

Gras op de daken verdort snel omdat het geen diepe wortels heeft.

Zo ook in Ps. 129:6.

Jesaja heeft hier שְׁדֵמָה (shedemah), ‘akker’. 2 Kon. 19:26 heeft שְׁדֵפָה (shedefah), ‘verschroeid koren’.

Wij vertalen wat er in Jesaja staat.

De tekst is hier moeilijk.

חַח (chach), ‘haak’, en מֶתֶג (meteg), ‘bit’: zo leidt men dieren en gevangenen.

Yahweh behandelt Sanherib als een dier dat teruggevoerd wordt.

סָפִיחַ (safiach), ‘wat vanzelf groeit’: wat na de oogst uit gevallen graan opkomt (Lev. 25:5).

שָׁחִיס (shachis), ‘wat daaruit opkomt’: dit woord komt alleen hier voor. 2 Kon. 19:29 schrijft het סָחִישׁ (sachish).

De betekenis volgt uit de samenhang.

In de eerste twee jaar eet het volk wat vanzelf groeit.

Pas in het derde jaar zaait en oogst het weer.

Het geschreven woord (ketiv) is וְאָכוֹל (ve’akhol), ‘en eten’; het qere is וְאִכְלוּ (ve’iklu), ‘en eet’.

Wij volgen het qere.

פְּלֵיטַת בֵּית יְהוּדָה (peleitat beit Yehudah), ‘het ontkomene van het huis van Juda’: wie van Juda is ontkomen en overgebleven.

Het beeld is een plant: wortel naar beneden, vrucht naar boven.

Zie Jeruzalem: Jeruzalem ligt op het bergland van Juda.

Salem wordt gelezen als Jeruzalem, en Moria en Sion worden van oudsher bij Jeruzalem gezocht.

קִנְאַת יְהוָה צְבָאוֹת (qin’at Yahweh Tsevaot), ‘de ijver van Yahweh van de legermachten’: Zijn vurige betrokkenheid bij Zijn volk en Zijn stad.

Jesaja heeft hier ‘Tsevaot’; 2 Kon. 19:31 niet.

Zie Assur: Assur is een stad en een gebied aan de Tigris, in het noorden van het huidige Irak.

סֹלְלָה (sollelah), ‘belegeringswal’: een helling van aarde die tegen een stadsmuur wordt gebouwd om hem te bestormen.

Zo’n helling wordt hier niet opgeworpen.

נְאֻם יְהוָה (ne’um Yahweh), ‘spreekt Yahweh’: zie Jes. 1:24 voor deze formule.

Wij vertalen hier ‘spreekt Yahweh’, zoals in 2 Kon. 19:33.

Yahweh zegt dat Hij de stad beschermt ‘om Mijnentwil en om wille van David, Mijn dienaar’.

Vergelijk 1 Kon. 11:13 en 11:34, waar het ook om David gaat.

Zie ook 2 Kon. 20:6.

Zie Assur: Assur is een stad en een gebied aan de Tigris, in het noorden van het huidige Irak.

מַלְאַךְ יְהוָה (mal’akh Yahweh), ‘engel van Yahweh’: wij vertalen neutraal.

De tekst zegt niet wie de engel is.

Zie ook 2 Sam. 24:16 en 2 Kron. 32:21.

2 Kon. 19:35 begint met ‘In die nacht’.

Jesaja heeft dat niet.

Zie Assur: Assur is een stad en een gebied aan de Tigris, in het noorden van het huidige Irak.

Zie Nineve: Nineve lag aan de Tigris, bij het huidige Mosul in Irak.

Nineve (Tell Kuyunjik, bij het huidige Mosoel in Irak) lag aan de Tigris.

Het was een hoofdstad van Assyrië.

Dat is zeker.

Zie Ararat: Ararat is Urartu, het bergland rond het Vanmeer in het oosten van het huidige Turkije.

Het land Ararat is het bergland van Urartu, in het huidige oosten van Turkije en Armenië.

Zie ook Gen. 8:4.

Jesaja heeft hier ‘zijn zonen’ (בָּנָיו) bij Adrammelech en Sarezer. 2 Kon. 19:37 heeft dat niet; sommige oude vertalingen voegen het daar toe.