Handelingen 7

ὁ ἀρχιερεύς (ho archiereus), ‘de hogepriester’: hij stelt de vraag uit 6:11–14, of de aanklacht klopt.

Het Grieks heeft alleen ‘Is dit zo?’; wij voegen niets toe.

Zie Mesopotamië (ongeveer): Mesopotamië is het land tussen de Eufraat en de Tigris, nu vooral Irak, met delen van Syrië en Turkije.

De grenzen zijn bij benadering.

Zie Charan: Charan (Harran) lag in het zuiden van het huidige Turkije, bij de grens met Syrië, in het noorden van Mesopotamië.

Stefanus' rede loopt van 7:2 tot 7:53 en is een overzicht van de geschiedenis van Israël: Abraham (2–8), Jozef (9–16), Mozes (17–43), de tabernakel en de tempel (44–50).

De rede staat tussen één paar aanhalingstekens.

Citaten uit de Schrift staan erin tussen enkele tekens. ὁ θεὸς τῆς δόξης (ho theos tes doxes), ‘de Elohim van de heerlijkheid’. Μεσοποταμία (Mesopotamia), ‘Mesopotamië’: letterlijk ‘land tussen de rivieren’. Χαρράν (Charran) is Charan, zoals in Gen. 11:31.

Citaat uit Gen. 12:1.

De woorden ‘en uit het huis van je vader’ uit het OT staan hier niet; wij vertalen wat er staat. ἄν (an) is een Grieks partikel zonder eigen vertaling.

Zie Chaldea (land van de Chaldeeën): De Chaldeeën woonden in het zuiden van Babylonië, in het zuiden van het huidige Irak.

Zie Charan: Charan (Harran) lag in het zuiden van het huidige Turkije, bij de grens met Syrië, in het noorden van Mesopotamië.

μετοικίζω (metoikizo), ‘laten verhuizen’: hetzelfde werkwoord staat in 7:43, waar wij ‘in ballingschap voeren’ schrijven.

Het Grieks noemt het onderwerp niet; uit de samenhang is het Elohim, vandaar ‘Hij’.

In Gen. 11:32 sterft Terach in Charan, in Gen. 12:4 vertrekt Abraham daarna.

βῆμα ποδός (bema podos), ‘een voetbreed’: letterlijk ‘de stap van een voet’. κατάσχεσις (kataschesis), ‘bezit’: hetzelfde woord staat in 7:45.

Vanaf hier (6–7) citeert Stefanus Gen. 15:13–14 vrij, met een woord uit Exod. 3:12 in 7:7.

De Griekse tekst heeft 400 jaar, zoals Gen. 15:13; Exod. 12:40 noemt 430 jaar. κακόω (kakoo), ‘onderdrukken’: zo ook in 7:19. πάροικος (paroikos), ‘vreemdeling’: iemand die zonder eigen burgerrecht ergens woont.

Het citaat van 7:6 loopt hier door.

‘Zei Elohim’ staat midden in de zin, zoals in het Grieks.

De laatste woorden, ‘en Mij dienen op deze plaats’, volgen Exod. 3:12 (‘jullie zullen Elohim dienen op deze berg’); Stefanus verbindt twee woorden uit de Schrift.

διαθήκη περιτομῆς (diatheke peritomes), ‘verbond van besnijdenis’: het verbond waarvan de besnijdenis het teken is. πατριάρχης (patriarches), ‘aartsvader’: de twaalf zonen van Jakob, de stamvaders; het woord komt in de evangeliën niet voor.

Het onderwerp van ‘verwekte’ is in het Grieks niet genoemd; het is Abraham.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

ζηλόω (zeloo), ‘jaloers worden’. ἀποδίδωμι (apodidomi), ‘verkopen’: letterlijk ‘weggeven tegen betaling’.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

θλῖψις (thlipsis), ‘verdrukking’: zo ook in 7:11. χάρις (charis), ‘genade’: hier in de zin van gunst bij de farao; wij houden het woord van de evangeliën. ἡγούμενος (hegoumenos), ‘leider’.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

Zie Kanaän: Kanaän is het land aan de oostkust van de Middellandse Zee, ongeveer het gebied van het huidige Israël, de Palestijnse gebieden en Libanon.

χόρτασμα (chortasma), eigenlijk ‘voer’; hier ‘voedsel’.

In Gen. 41–42 gaat het om graan; het Grieks gebruikt het woord σιτία in 7:12.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

σιτία (sitia), ‘graan’. ἐξαποστέλλω (exapostello) heeft dezelfde stam als ἀποστέλλω, ‘zenden’; ‘uitzenden’ is het enige verschil.

ἀναγνωρίζω (anagnorizo), ‘herkennen’: het Grieks heeft de lijdende vorm, ‘werd herkend’.

Wij houden de vorm van de tekst.

ἐν ψυχαῖς (en psychais), ‘in zielen’: ‘personen’.

Het getal is 75.

Het Hebreeuws heeft 70 (Gen. 46:27 en Exod. 1:5); de Griekse tekst heeft 75, en Stefanus volgt die.

Gen. 46:26 noemt 66 personen die met Jakob meekwamen.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

Zie Sichem: Sichem lag bij het huidige Nablus, tussen de bergen Gerizim en Ebal.

Het Grieks zegt dat Abraham het graf kocht van de zonen van Hamor in Sichem.

In Gen. 23:16–20 koopt Abraham de grot van Machpela in Hebron van Efron; in Gen. 33:18–19 koopt Jakob een stuk grond in Sichem van de zonen van Hamor.

In Joz. 24:32 wordt Jozef daar begraven.

Wij vertalen wat de Griekse tekst zegt; het verschil laten wij staan.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

ὁμολογέω (homologeo), ‘toezeggen’: hier gebruikt voor wat Elohim aan Abraham heeft beloofd.

In de evangeliën staat het woord vaak voor ‘belijden’.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

ἄχρι οὗ (achri hou), ‘tot’.

Het Grieks heeft hier een citaat uit Exod. 1:8 zonder aanhalingsteken; wij vertalen het als gewone tekst.

κατασοφίζομαι (katasophizomai), ‘listig handelen tegen’. ἔκθετος (ekthetos), ‘uitgezet’: de baby’s worden buiten achtergelaten. ζῳογονέω (zoogoneo), ‘in leven houden’.

ἀστεῖος τῷ θεῷ (asteios toi theoi), ‘mooi voor Elohim’: een uitdrukking voor iemand die bijzonder mooi is, ook ‘mooi in de ogen van Elohim’.

Het Grieks zegt dat zij hem ‘opnam’ (ἀναιρέω, anaireo); het woord betekent elders ‘doden’, zoals in 7:28, hier ‘oppakken’.

Het Grieks zegt dat Mozes machtig was ‘in woorden en daden’.

In Exod. 4:10 zegt Mozes zelf dat hij niet goed spreekt; de Schrift noemt hier zijn woorden niet.

τεσσερακονταετής (tesserakontaetes), ‘40-jarig’; in Exod. 2 staat niet hoe oud Mozes toen was. ἀνέβη ἐπὶ τὴν καρδίαν (anebe epi ten kardian), ‘het kwam op in zijn hart’: het idee kwam bij hem op. ἐπισκέπτομαι (episkeptomai), ‘bezoeken’.

ἐκδίκησιν ποιέω (ekdikesin poieo), ‘recht verschaffen’; zo staat het ook in Luc. 18:7.

Dit vers staat niet in Exod. 2; Stefanus legt uit wat Mozes dacht. σωτηρία (soteria), ‘redding’: zoals in de evangeliën.

‘Door zijn hand’ betekent ‘door hem’.

Het Grieks heeft ‘probeerde te verzoenen’ (onvoltooide tijd van συναλλάσσω, synallasso). ἀδικέω (adikeo), ‘onrecht doen’.

ἄρχων (archon), ‘leider’: zoals in de evangeliën. δικαστής (dikastes), ‘rechter’. ὁ πλησίον (ho plesion), ‘de naaste’.

Zie Midian: Midian wordt gezocht in het noordwesten van het Arabisch schiereiland, ten oosten van de Golf van Akaba.

ἐν τῷ λόγῳ τούτῳ (en toi logoi toutoi), ‘bij dit woord’: toen hij dat hoorde. Μαδιάμ (Madiam) is Midian.

Het Grieks zegt dat Mozes daar twee zonen verwekte (Exod. 2:22 en 18:3–4).

Zie Sinaï: De berg Sinaï wordt van oudsher gezocht bij de Gebel Musa, in het zuiden van het schiereiland Sinaï.

Σινᾶ (Sina), ‘Sinaï’.

De berg heet in Exod. 3:1 Horeb.

Het Grieks noemt een engel; in Exod. 3:2 is dit ‘de engel van Yahweh’.

ὅραμα (horama), ‘visioen’: hetzelfde woord als in Matt. 17:9. κυρίου (kyriou): het gaat om de stem van Yahweh in Exod. 3:4–6, daarom ‘Yahweh’.

Citaat uit Exod. 3:6.

Het Hebreeuws heeft ‘Elohim van je vader’ (enkelvoud); de Griekse tekst heeft ‘van je vaders’. ἔντρομος (entromos), ‘bevend’.

Citaat uit Exod. 3:5. ὁ κύριος (ho kyrios) is hier Yahweh, zoals in 7:31. ὑπόδημα (hypodema), ‘sandaal’: het Grieks heeft het enkelvoud, voor het paar.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

Citaat uit Exod. 3:7–8,10. ἰδὼν εἶδον (idon eidon), ‘zeker gezien’: letterlijk ‘ziende zag ik’, een Hebreeuwse versterking. κάκωσις (kakosis), ‘onderdrukking’: van κακόω, zie 7:6. ἐξαιρέω (exaireo), ‘redden’: zoals in 7:10. ἀποστέλλω (apostello) is ‘zenden’.

ἀρνέομαι (arneomai), ‘verloochenen’: het woord van Petrus' verloochening in de evangeliën. λυτρωτής (lytrotes), ‘bevrijder’: iemand die losmaakt, vrijkoopt. σὺν χειρί (syn cheiri), ‘met de hand van’: dat wil zeggen ‘met de hulp van’.

De engel is die van 7:30.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

Zie Rietzee: De Rietzee (Hebreeuws: Yam Suf) wordt gezocht in het gebied van de Bittermeren en de Golf van Suez.

De precieze plaats van de doortocht is niet zeker.

τέρατα καὶ σημεῖα (terata kai semeia), ‘wonderen en tekenen’: zoals in de evangeliën. Ἐρυθρὰ Θάλασσα (Erythra Thalassa) betekent ‘Rode Zee’; in ons OT heet de zee in de vertelling van de uittocht de Rietzee, naar het Hebreeuws, en dat schrijven wij.

Citaat uit Deut. 18:15.

Het Hebreeuws heeft ‘uit je midden, uit je broers’ en ‘voor je’; de Griekse tekst heeft ‘uit jullie broers’ en ‘voor jullie’, en laat ‘uit je midden’ weg. ἀνίστημι (anistemi), hier overgankelijk: ‘laten opstaan’.

Het citaat staat ook in Hand. 3:22.

Zie Sinaï: De berg Sinaï wordt van oudsher gezocht bij de Gebel Musa, in het zuiden van het schiereiland Sinaï.

ἐκκλησία (ekklesia), ‘gemeente’: het woord uit de evangeliën.

Hier is het Israël in de woestijn, de bijeengeroepen gemeenschap. λόγια ζῶντα (logia zonta), ‘levende uitspraken’: λόγιον is een goddelijke uitspraak.

De ‘uitspraken’ zijn de geboden die Mozes ontving.

De engel van de Sinaï is ook genoemd in 7:53.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

ἀπωθέω (apotheo), ‘wegstoten’: zoals in 7:27.

‘In hun harten’ naar Egypte keren: zij wilden terug.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

Citaat uit Exod. 32:1.

Het Grieks heeft ‘goden’ in het meervoud, zoals het Hebreeuws, voor de afgodsbeelden.

ἐμοσχοποίησαν (emoschopoiesan), ‘zij maakten een kalf’: één woord, alleen hier in het NT. ἔργα τῶν χειρῶν (erga ton cheiron), ‘de werken van de handen’: een uitdrukking voor afgoden.

στρέφω (strepho), ‘zich afwenden’. παραδίδωμι (paradidomi), ‘overleveren’: zoals in de evangeliën. στρατιὰ τοῦ οὐρανοῦ (stratia tou ouranou), ‘de legermacht van de hemel’: sterren en hemellichamen als goden, zie ook Deut. 4:19.

Het citaat is Amos 5:25–27 (in de Hebreeuwse telling, zoals in onze tekst).

‘Het boek van de profeten’ is waarschijnlijk de verzameling van de twaalf kleine profeten, waartoe Amos behoort.

Het citaat is een vraag, zoals in het Hebreeuws van Amos 5:25.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

Het Hebreeuws van Amos 5:26 heeft ‘Sikkut, jullie koning’ en ‘Kiyun, jullie beelden, de ster van jullie god’; de Griekse tekst heeft ‘de tent van Molech’ en ‘de ster van de god Rephan’.

Het Hebreeuws van Amos 5:27 heeft ‘verder dan Damascus’; de Griekse tekst heeft ‘voorbij Babylon’.

Wij vertalen de Griekse tekst van Stefanus. μετοικίζω (metoikizo): zie 7:4. προσκυνέω (proskyneo), ‘neerbuigen’: zoals in de evangeliën.

σκηνή τοῦ μαρτυρίου (skene tou martyriou), ‘tabernakel van het getuigenis’: zo heet de tent in Exod. 38:21.

Elders in dit boek vertalen wij σκηνή met ‘tent’ of ‘hut’; hier wordt het woord van het OT gebruikt. τύπος (typos), ‘model’. ὁ λαλῶν (ho lalon), ‘Hij die sprak’: Elohim.

Ἰησοῦς (Iesous) is hier Jozua, de opvolger van Mozes: dezelfde naam als Yeshua. διαδέχομαι (diadechomai), ‘overnemen’: zij namen de tabernakel over van de vorige generatie. κατάσχεσις (kataschesis): zie 7:5.

Het Grieks laat open of ‘tot de dagen van David’ bij ‘verdreef’ of bij ‘binnenbrengen’ hoort.

σκήνωμα (skenoma), ‘woonplaats’.

Het Grieks heeft ‘voor de Elohim van Jakob’; zie ook de Lezing-voetnoot hieronder.

In latere handschriften (Textus Receptus, Byzantijnse tekst) staat hier ‘voor het huis van Jakob’; de SBLGNT heeft ‘voor de Elohim van Jakob’.

Dit korte vers is de overgang: David wilde een woonplaats; Salomo bouwde het huis, de tempel.

ὕψιστος (hypsistos), ‘de Allerhoogste’: zoals in Luc. 1:32. χειροποίητος (cheiropoietos), ‘met handen gemaakt’: wat mensen maken, het tegenovergestelde van wat Elohim maakt.

Latere handschriften (Textus Receptus, Byzantijnse tekst) voegen hier ‘tempels’ toe; de SBLGNT heeft het niet.

Citaat uit Jes. 66:1–2.

Het Hebreeuws begint met ‘Zo zegt Yahweh’; de Griekse tekst heeft ‘zegt Yahweh’ (λέγει κύριος) midden in de zin. ὑποπόδιον (hypopodion), ‘voetbank’: zoals in Matt. 5:35. κατάπαυσις (katapausis), ‘rust’.

Het citaat uit Jes. 66:2 eindigt hier.

Het Hebreeuws heeft een bewering: ‘Mijn hand heeft dit alles gemaakt’; de Griekse tekst heeft een vraag.

Stefanus' eigen woorden gaan in 7:51 verder.

σκληροτράχηλος (sklerotrachelos), ‘halsstarrig’: ‘met een stijve nek’; zo heet het volk in Exod. 33:3 en Deut. 10:16. ἀπερίτμητος (aperitmetos), ‘onbesneden’ van hart en oren: de besnijdenis die telt, is die van het hart. ἀντιπίπτω (antipipto), ‘zich verzetten’.

Hier wendt Stefanus zich rechtstreeks tot de Raad.

ὁ δίκαιος (ho dikaios), ‘de Rechtvaardige’: een titel voor de Messias, zoals in Hand. 3:14 en Hand. 22:14.

Wij schrijven het met een hoofdletter. προδότης (prodotes), ‘verrader’; φονεύς (phoneus), ‘moordenaar’.

εἰς διαταγὰς ἀγγέλων (eis diatagas angelon), ‘op bevel van engelen’: de wet is volgens deze overlevering door engelen overgebracht. φυλάσσω (phylasso), ‘onderhouden’: zoals in Matt. 19:20.

Hier eindigt de rede van Stefanus.

διαπρίω (diaprio), letterlijk ‘doorzagen’: ‘razend worden’; zo ook in 5:33. βρύχω (brycho), ‘knarsen’.

ἀτενίζω (atenizo), ‘strak aankijken’: zoals in 6:15.

‘Aan de rechterhand van Elohim’: de plaats van eer en macht.

Yeshua staat hier; elders zit Hij, zie Mark. 16:19 en Luc. 22:69.

Dat Hij nu staat, laat het Grieks onbesproken.

ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου (ho huios tou anthropou), ‘de Mensenzoon’: zoals in de evangeliën. διανοίγω (dianoigo), ‘openen’.

ἐκβάλλω ἔξω τῆς πόλεως (ekballo exo tes poleos), ‘de stad uitwerpen’: de steniging gebeurde buiten de stad (Lev. 24:14). νεανίας (neanias), ‘jongeman’. Σαῦλος (Saulos), ‘Saulus’: de latere Paulus; zie 8:1 en 9:1.

ἐπικαλέω (epikaleo), ‘aanroepen’: het Grieks noemt het voorwerp niet; het volgende woord, ‘Heer Yeshua’, geeft aan tot wie hij zich richt.

Stefanus' gebed lijkt op wat Yeshua zei in Luc. 23:46.

ἵστημι (histemi), hier ‘laten staan’: ‘reken niet aan’, een uitdrukking uit de rechtspraak.

Vergelijk Luc. 23:34. κοιμάομαι (koimaomai), ‘ontslapen’: zoals in Matt. 27:52; het woord voor de dood van een gelovige.