Jeremia 23

נאם יהוה (ne’um Yahweh), ‘godsspraak van Yahweh’: zie de Uitleg bij Jer. 1:8.

פקדתם (peqadtem), ‘jullie hebben omgezien’, en פקד (poqed), ‘Ik straf’: het werkwoord פָּקַד (paqad) betekent ‘kijken naar, zorgen voor’ en ook ‘ter verantwoording roepen, straffen’.

Hier staat het twee keer vlak achter elkaar.

De herders hebben niet naar de kudde omgezien.

Nu ziet Yahweh naar hen om, tot straf.

Zie ook Jer. 21:14.

שׁארית (she’erit), ‘de overgeblevenen’: wie van de kudde overblijft.

יפקדו (yippaqedu), ‘zij zullen gemist worden’: ook dit is het werkwoord פָּקַד (paqad).

Hier betekent het dat niemand van de kudde zoek is.

צמח צדיק (tsemach tsaddiq), ‘rechtvaardige spruit’: tsemach is wat uit de grond opschiet, een scheut.

Het woord staat in Jes. 4:2 voor de ‘spruit van Yahweh’ en in Jer. 33:15 voor dezelfde belofte.

Het is een koninklijke titel voor de nakomeling van David.

יהוה צדקנו (Yahweh tsidqenu), ‘Yahweh onze gerechtigheid’: de naam waarmee men de spruit zal noemen.

Dat doet denken aan de naam van koning Zedekia, צִדְקִיָּהוּ (Tsidqiyahu), ‘Yahweh is mijn gerechtigheid’.

Zie ook Jer. 33:16.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

Dit vers en het volgende staan bijna woordelijk ook in Jer. 16:14–15.

De uittocht uit Egypte (Exod. 14) blijft belangrijk, maar de terugkeer uit alle landen zal nog groter zijn.

צפונה (tsafonah), ‘van het noorden’: bedoeld is Babel, dat voor Juda in het noorden ligt (Jer. 1:14).

לנבאים (lannevi’im), ‘over de profeten’: dit is de aanhef van een nieuw deel (23:9–40).

De profeet Jeremia spreekt hier zelf.

Zijn woorden staan zwart.

מנאפים (menafim), ‘overspelers’: letterlijk, en tegelijk in beeldspraak voor afgodendienst (Jer. 3:8–9; 9:1, NL 9:2).

חנפו (chanefu), ‘zijn goddeloos’: van חָנֵף (chanef), ‘goddeloos, ontheiligd’.

Het woord keert terug in vers 15 (chanufah, ‘goddeloosheid’).

כחלקלקות (kachalaqlaqqot), ‘als gladde plaatsen’: glibberige paden in het donker, waar men uitglijdt en valt.

Zie Samaria: Samaria is de hoofdstad van het noordrijk Israël, gebouwd door Omri op een heuvel bij het huidige Sebastiya, ten noordwesten van Sichem.

תפלה (tifla), ‘iets ongepasts’: iets smakeloos, dat niet hoort.

Hetzelfde woord staat voor ‘ongepast’ in Job 1:22.

Zie Jeruzalem: Jeruzalem ligt op het bergland van Juda.

Salem wordt gelezen als Jeruzalem, en Moria en Sion worden van oudsher bij Jeruzalem gezocht.

שׁערורה (sha’arurah), ‘iets gruwelijks’: een afschuwelijke zaak.

Het woord staat ook in Jer. 5:30, 18:13 en Hos. 6:10.

Zie Jeruzalem: Jeruzalem ligt op het bergland van Juda.

Salem wordt gelezen als Jeruzalem, en Moria en Sion worden van oudsher bij Jeruzalem gezocht.

יהוה צבאות (Yahweh Tsevaot): zie de Uitleg bij Jer. 2:19.

מהבלים (mahbilim), ‘zij maken tot damp’: het werkwoord is verwant aan הֶבֶל (hevel), ‘damp’, het woord van Pred. 1:2.

De profeten vullen het volk met iets dat niets is.

Wij gebruiken ‘damp’ zoals in Prediker.

בשׁררות (bisherirut), ‘in de hardnekkigheid van’: de eigenwijsheid en koppigheid van het hart.

Zie ook Jer. 3:17 en 7:24.

Sommige oude vertalingen lezen ‘wie het woord van Yahweh verachten’.

Wij volgen de Masoretische tekst.

בסוד (besod), ‘in de vertrouwelijke raad van’: סוֹד (sod) is de kring van wie het vertrouwen van Yahweh hebben, zoals de hemelse raad in Ps. 89:8 en de vertrouwelijke raad in Ps. 25:14.

Een echte profeet heeft er gestaan en Yahweh gehoord (zie Jer. 23:22).

Dit is een andere zaak dan het ‘besluit’ (עֵצָה, etsah) van Yahweh.

Wij volgen de voorgelezen tekst (qere) דְּבָרוֹ (devaro), ‘Zijn woord’.

De geschreven tekst (ketiv) heeft דברי (devari), ‘Mijn woord’.

Dit en het volgende vers staan bijna woordelijk ook in Jer. 30:23–24.

מזמות לבו (mezimmot libbo), ‘de plannen van Zijn hart’: wat Yahweh bedacht heeft en zal uitvoeren.

Dit vers lijkt sterk op Jer. 30:24; het Hebreeuws verschilt daar in twee woorden: daar staat ‘de brandende toorn’ en het woord ‘inzicht’ ontbreekt.

רצו (ratsu), ‘zij zijn gerend’: de profeten haastten zich uit eigen beweging.

Zie vers 18.

Wie echt in de raad van Yahweh stond, brengt het volk terug van zijn kwade weg.

האלהי מקרב (ha’elohé miqqarov), ‘een Elohim van dichtbij’: Yahweh is dichtbij en ver weg.

Er is geen plaats waar Hij het niet ziet.

Vergelijk Ps. 139:7–12 en 1 Kon. 8:27.

חלמתי (chalamti), ‘ik heb gedroomd’: een droom kon een bericht van Yahweh zijn (Num. 12:6), maar de valse profeten gebruikten hun eigen dromen met het gezag van Yahweh.

תרמת (tarmit), ‘het bedrog’: wat uit hun eigen hart komt, is bedrog.

De profeten willen het volk Yahweh’s naam laten vergeten.

Dat gebeurde ook bij de vaders, die de naam van Yahweh vergaten om de Baäl (zie Richt. 3:7).

לתבן (hatevan), ‘het stro’, en הבר (habbar), ‘het koren’: het gedorste graan.

Een droom is stro, Yahweh’s woord is koren: het woord dat voedt.

Het woord van Yahweh is een vuur en een hamer.

Vergelijk Jer. 20:9.

וינאמו נאם (vayyin’amu ne’um), ‘en een godsspraak uitspreken’: het werkwoord נָאַם (na’am) is afgeleid van het zelfstandig naamwoord נְאֻם (ne’um), ‘godsspraak’, de formule voor de woorden van Yahweh.

Wat hier staat, is bijna een woordspeling: de profeten ‘godsspreken’ met hun eigen tong.

Wij zetten ‘godsspraak’ tussen aanhalingstekens.

ובפחזותם (uvfachazutam), ‘hun roekeloosheid’: van פַּחַז (pachaz), ‘overmoedig, ongecontroleerd’.

משׂא (massa), ‘last’: van het werkwoord נָשָׂא (nasa), ‘dragen, optillen’.

Een massa is een vracht die gedragen wordt.

Het woord is ook de gewone naam voor een zwaar profetisch woord, een ‘last’ (zie bijvoorbeeld Jes. 13:1).

Wij houden in dit hoofdstuk steeds het ene woord ‘last’.

Het hele stuk (vers 33–40) speelt met die twee betekenissen: het volk, de profeet en de priester vragen naar de ‘last van Yahweh’, maar Yahweh zegt dat zij zelf voor Hem een last zijn, die Hij afwerpt.

In Jer. 17:21–27 betekent hetzelfde woord gewoon ‘draaglast’: wat men op de sabbat draagt.

Sommige oude vertalingen lezen ‘jullie zijn de last’ (attem hammassa, met een andere klinker).

Dat past goed bij de woordspeling, maar wij volgen de Masoretische tekst.

ופקדתי (ufaqadti), ‘dan zal Ik straffen’: het werkwoord פָּקַד (paqad); zie vers 2.

Allen die de uitdrukking ‘de last van Yahweh’ misbruiken, worden gestraft, ook hun huis.

Yahweh stelt voor wat men wel mag zeggen: een vraag naar wat Yahweh antwoordt en gesproken heeft.

Zo blijft de nadruk liggen op het woord zelf, niet op een ‘last’.

ומשׂא יהוה (umassa Yahweh), ‘en de last van Yahweh’: de uitdrukking mag niet meer klinken.

De formule ‘daarom, zo zegt Yahweh’ staat midden in Zijn woorden en is daarom rood.

ונשׁיתי אתכם נשׁא (venashiti etkhem nasho), ‘Ik zal jullie volledig vergeten’: de Masoretische tekst heeft hier het werkwoord נָשָׁה (nashah), ‘vergeten’.

De vorm נָשֹׁא (nasho) erachter lijkt op het werkwoord נָשָׂא (nasa), ‘optillen, dragen’.

Zo klinkt ook hier massa mee.

Sommige oude vertalingen lezen ‘Ik zal jullie optillen’ (van nasa).

Dat past bij de ‘last’: Hij tilt hen op en werpt ze weg.

Wij volgen de Masoretische tekst: ‘vergeten’.

חרפת עולם (cherpat olam), ‘een smaad voor eeuwig’, en וכלמות עולם (uchlimmut olam), ‘een schande voor eeuwig’: het woord עוֹלָם (olam) is ‘voor eeuwig’.