Jeremia 50

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

Zie Chaldea (land van de Chaldeeën): De Chaldeeën woonden in het zuiden van Babylonië, in het zuiden van het huidige Irak.

Hoofdstuk 50 en 51 vormen samen één groot oordeel over Babel, het langste van alle volkenoordelen in dit boek.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

נֵס (nes), ‘banier’: een signaalvlag of paal op een berg, om volken of troepen te verzamelen (Jes. 13:2; 18:3).

גּוֹי מִצָּפוֹן (goy mitsafon), ‘een volk uit het noorden’: het Hebreeuws noemt het volk niet bij naam.

Het noorden is voor Israël de richting waaruit de vijand komt, zie Jer. 1:14 en 6:22.

נְאֻם יְהוָה (ne’um Yahweh), ‘godsspraak van Yahweh’: zie Jer. 1:8.

Zie Jeruzalem: Jeruzalem ligt op het bergland van Juda.

Salem wordt gelezen als Jeruzalem, en Moria en Sion worden van oudsher bij Jeruzalem gezocht.

בְּרִית עוֹלָם (berit olam), ‘een verbond voor eeuwig’: zoals in Gen. 9:16 en Jes. 55:3.

צֹאן אֹבְדוֹת (tson ovedot), ‘kudde verloren schapen’: schapen die dwalen en niet meer terugvinden.

De herders zijn de leiders van het volk.

Wij volgen de voorgelezen tekst (qere) הָיוּ (hayu), ‘zij waren’, en שׁוֹבְבוּם (shovevum), ‘zij hebben hen afgewend’.

De geschreven tekst (ketiv) heeft het werkwoord in het enkelvoud (hayah) en שובבים (shovevim), ‘afkerigen’.

נְוֵה צֶדֶק (neveh tsedeq), ‘woonplaats van gerechtigheid’: in Jer. 31:23 is dit een eernaam voor Jeruzalem en de tempelberg.

Hier wordt Yahweh zelf zo genoemd.

Het woord naveh betekent ook ‘weide’, zoals in vers 19.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

Zie Chaldea (land van de Chaldeeën): De Chaldeeën woonden in het zuiden van Babylonië, in het zuiden van het huidige Irak.

כְּעַתּוּדִים (ke’attudim), ‘als bokken’: de bokken die de kudde voorgaan.

Wie het eerst vertrekt, redt zich het eerst.

Het geschreven woord (ketiv) is יצאו (yetse’u), ‘zij trekken uit’; het voorgelezen woord (qere) is צְאוּ (tse’u), ‘trek uit’.

Wij volgen de qere.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

קְהַל גּוֹיִם (qehal goyim gedolim), ‘een verzameling van grote volken’: het is een bondgenootschap.

Zij komen ‘uit het land van het noorden’ (zie vers 3 en 41).

מַשְׁכִּיל (maskil), ‘bekwaam’: sommige oude vertalingen lezen hier anders, namelijk als iets wat ‘kinderloos maakt’ of ‘verwoest’.

Wij volgen de Masoretische tekst.

כַשְׂדִּים (Kasdim), ‘Chaldea’: hier staat het volk in het vrouwelijk als landnaam (‘zij zal buit worden’).

שֹׁסֵי נַחֲלָתִי (shosei nachalati), ‘plunderaars van Mijn erfdeel’: Israël is het erfdeel van Yahweh (Deut. 32:9; Jes. 19:25).

Wij volgen de voorgelezen tekst (qere), met de vormen in het meervoud: תִשְׂמְחוּ (tismechu), תַעֲלְזוּ (ta’alzu), תָפוּשׁוּ (tafushu) en וְתִצְהֲלוּ (vetitshalu), ‘jullie zijn blij’, ‘jullie jubelen’, ‘jullie springen rond’ en ‘jullie brieden’.

De geschreven tekst (ketiv) heeft het vrouwelijk enkelvoud (‘jij’).

אַחֲרִית גּוֹיִם (acharit goyim), ‘de laatste van de volken’: Babel, dat eens de eerste was, wordt de laatste.

Het kan ook ‘het einde van de volken’ betekenen.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

כֹּל עֹבֵר עַל בָּבֶל יִשֹּׁם וְיִשְׁרֹק עַל כָּל מַכּוֹתֶיהָ (kol over al Bavel yishom veyishrok al kol makkoteha), ‘ieder die langs Babel gaat, staat verbijsterd en sist om al haar plagen’: bijna dezelfde zin staat in Jer. 49:17 over Edom en in 19:8.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

דֹּרְכֵי קֶשֶׁת (dorekhei qeshet), ‘boogspanners’: letterlijk ‘wie de boog betreden’.

Men zette de voet op de boog om hem te spannen.

נָתְנָה יָדָהּ (natenah yadah), ‘zij heeft haar hand gegeven’: een teken van overgave.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

חֶרֶב הַיּוֹנָה (cherev hayyonah), ‘het zwaard van de verdrukker’: yonah is hier het deelwoord van het werkwoord yanah, ‘verdrukken’.

Hetzelfde woord yonah betekent ook ‘duif’.

Zie ook 46:16 en 25:38.

Zie Assur (Assyrië): Assur is een stad en een gebied aan de Tigris, in het noorden van het huidige Irak.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

עִצְּמוֹ (itsmo), ‘heeft zijn botten afgeknaagd’: het werkwoord is afgeleid van etsem, ‘bot’, en komt zelden voor.

De betekenis is ‘de botten stukbreken’ of ‘afknagen’.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

Zie Assur (Assyrië): Assur is een stad en een gebied aan de Tigris, in het noorden van het huidige Irak.

יְהוָה צְבָאוֹת (Yahweh Tsevaot): zie Jer. 2:19.

Zie Karmel: De Karmel is een bergrug aan de kust, bij het huidige Haifa.

Zie Basan: Basan ligt ten oosten van het meer van Galilea en de Jordaan, in het zuidwesten van het huidige Syrië en het noorden van Jordanië.

Zie Bergland van Efraïm: Het bergland van Efraïm is het centrale bergland, tussen Betel en Sichem.

Zie Gilead: Gilead is het bergland ten oosten van de Jordaan, tussen de Jarmoek en de Dode Zee.

הַכַּרְמֶל וְהַבָּשָׁן וּבְהַר אֶפְרַיִם וְהַגִּלְעָד (haKarmel vehaBashan uvhar Efrayim vehaGil’ad), ‘de Karmel, Basan, het gebergte van Efraïm en Gilead’: de vruchtbare weidestreken van het oude noordelijke rijk en het gebied ten oosten van de Jordaan; zie Micha 7:14.

אֶסְלַח (eslach), ‘Ik zal vergeven’: dit werkwoord heeft in het Hebreeuws alleen Yahweh of Elohim als onderwerp.

Zie Merataim (zuidelijk Babylonië; ligging onzeker): Merataim (‘dubbele opstand’) is een spottende naam voor het land Marratu, het zuiden van Babylonië aan de Perzische Golf (Jeremia 50:21).

מְרָתַיִם (Merataim), ‘Merataim’: een woordspeling.

Het klinkt als ‘dubbele opstand’ (marah, ‘opstandig zijn’).

Het kan verwijzen naar een streek in het zuiden van Babel, aan de Perzische Golf (Akkadisch Marratu); dat is onzeker.

וְשֶׁבֶר גָּדוֹל (vasheber gadol), ‘en een grote ondergang’: sheber is letterlijk ‘breuk’.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

פַּטִּישׁ כָּל הָאָרֶץ (pattish kol ha’arets), ‘de hamer van heel de aarde’: Babel was Yahweh’s hamer tegen de volken (vergelijk de ‘moker’ in Jer. 51:20–23).

Nu wordt die hamer zelf stukgeslagen.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

יָקֹשְׁתִּי (yaqashti), ‘Ik heb een strik gespannen’: het Hebreeuws zegt niet wie spreekt.

De rest van het vers spreekt over Yahweh in de derde persoon (‘tegen Yahweh’).

Daarom staat het vers zwart, als woord van de profeet.

Zie Chaldea (land van de Chaldeeën): De Chaldeeën woonden in het zuiden van Babylonië, in het zuiden van het huidige Irak.

לַאדֹנָי יְהוִה צְבָאוֹת (la’Adonai Yahweh Tsevaot), ‘van Heer Yahweh van de legermachten’: zie Jer. 2:19.

מִקֵּץ (miqqets), ‘van het uiterste einde’: letterlijk ‘vanaf het einde’.

Het kan ook ‘van alle kanten’ betekenen; dat is onzeker.

חִרְבוּ (chirbu), ‘verwoest’: een gebiedende wijs van het werkwoord charav, ‘verwoesten’ of ‘uitdrogen’.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

Zie Jeruzalem: Jeruzalem ligt op het bergland van Juda.

Salem wordt gelezen als Jeruzalem, en Moria en Sion worden van oudsher bij Jeruzalem gezocht.

Het Hebreeuws heeft hier geen werkwoord: ‘het geluid van vluchtelingen en ontkomenen uit het land Babel, om te verkondigen in Sion…’.

Wij vullen ‘zij komen’ aan.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

כְּפָעֳלָהּ (kefa’olah), ‘naar haar daad’: wat Babel deed, wordt haar aangedaan, zoals in vers 15.

Dit vers staat bijna woordelijk in 49:26, daar over Damascus.

זָדוֹן (zadon), ‘Overmoed’: Babel wordt aangesproken met deze naam.

Zie vers 29.

וְהִצַּתִּי אֵשׁ בְּעָרָיו וְאָכְלָה כָּל סְבִיבֹתָיו (vehatsetti esh be’areiv va’achelah kol sevivav), ‘Ik zal een vuur aansteken in zijn steden, dat al zijn omgeving verteert’: vergelijk Jer. 21:14.

עֲשׁוּקִים (ashuqim), ‘onderdrukt’: het volk wordt geweld aangedaan en vastgehouden, zoals Israël in Egypte.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

גֹּאֲלָם (go’alam), ‘hun Verlosser’: de go’el is de naaste verwant die iemand loskoopt en zijn recht herstelt (Lev. 25:25; Jes. 41:14).

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

Dit vers begint een reeks van zes uitspraken (verzen 35–38): vijf beginnen met ‘een zwaard over’ en de zesde (vers 38) met ‘een droogte over’.

De formule ‘godsspraak van Yahweh’ in dit vers laat de hele reeks rood staan.

הַבַּדִּים (habbaddim), ‘de leugenpraters’: hetzelfde woord als in Jes. 44:25.

De betekenis (praters, waarzeggers) is niet zeker.

כָּל הָעֶרֶב (kol ha’erev), ‘heel de gemengde schare’: de vreemden die bij een volk wonen en meetrekken (Exod. 12:38; Jer. 25:20).

חֹרֶב (choreb), ‘droogte’: dezelfde medeklinkers als ‘zwaard’ (cherev) in de verzen hiervoor, maar met andere klinkers.

Dat is een woordspeling.

צִיִּים (tsiyyim), ‘woestijndieren’, אִיִּים (iyyim), ‘hyena’s’, en בְּנוֹת יַעֲנָה (bnot ya’anah), ‘struisvogels’: dieren die in verlaten ruïnes wonen, zoals in Jes. 13:21–22.

De dierennamen zijn onzeker.

Zie Sodom en Gomorra: De ligging van Sodom en Gomorra is niet met zekerheid bekend; ze worden bij de Dode Zee gezocht.

Dit vers staat bijna woordelijk in Jer. 49:18 over Edom.

Hier staat erbij: ‘Elohim’ als onderwerp van het omkeren en ‘godsspraak’ (49:18 ‘zegt’).

Zie ook Jes. 13:19.

Dit vers en de verzen 42–43 komen vrijwel overeen met Jer. 6:22–24, daar over Sion (‘Dochter Sion’) en hier over Babel.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

Dit vers komt vrijwel overeen met Jer. 6:23, daar over Sion; het slot luidt hier ‘Dochter van Babel’.

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

Vergelijk Jer. 6:24.

De woorden צָרָה הֶחֱזִיקַתְהוּ חִיל כַּיּוֹלֵדָה (tsarah hechezikathu chil keyyoledah), ‘nood heeft hem gegrepen, weeën als van een barende’, staan ook in Jer. 6:24, daar met ‘ons’ in plaats van ‘hem’.

Een verwante zin staat in 49:24 over Damascus.

Zie Jordaan: De Jordaan stroomt van het Hermongebergte door het meer van Galilea naar de Dode Zee.

De verzen 44–46 zijn bijna woordelijk gelijk aan Jer. 49:19–21, daar over Edom.

Verschillen: daar ‘Ik zal hem wegjagen’ (אריצנו, aritsennu) en hier ‘hen’; daar ‘Ik jaag in een oogwenk’ (ארגיעה) en hier een iets andere vorm (אַרְגִּעָה); en daar ‘Mij dagen’ (יעידני) tegenover hier יוֹעִדֶנִּי (yo’edeni).

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

Zie Chaldea (land van de Chaldeeën): De Chaldeeën woonden in het zuiden van Babylonië, in het zuiden van het huidige Irak.

Dit vers staat bijna woordelijk in 49:20, daar over Edom en Teman.

Het verschil is ‘de weide’ (נָוֶה, naveh) tegenover daar ‘hun weide’ (navehem).

Zie Babel: Babel (Babylon) lag aan de Eufraat, ongeveer 85 km ten zuiden van het huidige Bagdad.

נִתְפְּשָׂה בָבֶל (nitpesah Bavel), ‘Babel is ingenomen’: het werkwoord is hetzelfde als in vers 24 (‘gegrepen’).

Het slot is vergelijkbaar met 49:21, daar met ‘Rietzee’.