Genesis 25

קטורה (Qeturah), ‘Ketura’: de naam hangt samen met qetoret, ‘wierook’ (zie Ex. 30:7).

In 1 Kronieken 1:32 heet zij Abrahams bijvrouw (zie vers 6).

Jubileeën 19:11 zegt dat zij uit de huisgeborenen van zijn huis kwam.

Jasher 25:1 noemt haar een vrouw uit het land Kanaän.

מדין (Midyan), ‘Midian’: de stamvader van de Midianieten, een volk in het noordwesten van het Arabisch schiereiland, ten oosten van de Golf van Akaba (zie 37:28; Ex. 2:15).

Jubileeën 19:12 noemt dezelfde zes zonen.

Jasher 25:9 zegt dat de zonen van Midian naar het oosten van het land Kush trokken en daar een stad bouwden.

שׁבא (Shva), ‘Sjeba’: Sjeba en Dedan komen ook voor als nakomelingen van Raäma (zie 10:7); dezelfde naam kan dus meer dan één volk aanduiden.

אשׁורם ולטושׁים ולאמים (Ashurim uLetushim uLe’ummim), ‘Asjurim, Letusjim en Leümmim’: namen van stammen die van Dedan afstammen; verder zijn ze niet bekend.

הפילגשׁים (hapilagshim), ‘de bijvrouwen’: het meervoud verwijst naar Ketura, die in 1 Kronieken 1:32 een bijvrouw heet, en mogelijk naar Hagar.

קדמה אל ארץ קדם (qedmah el eretz qedem), ‘oostwaarts, naar het land van het oosten’: het gebied ten oosten van Kanaän, voorbij de Syrisch-Arabische woestijn (zie 29:1).

Jubileeën 20:11 zegt dat Abraham de zonen van Ismaël en Ketura met geschenken van Isaak wegzond.

Jasher 25:6–7 zegt dat zij naar het gebergte in het oosten gingen en zes steden bouwden.

מאת שׁנה ושׁבעים שׁנה וחמשׁ שׁנים (me’at shanah veshiv’im shanah vechamesh shanim), ‘honderd jaar en zeventig jaar en vijf jaar’: samen 175.

Abraham was 100 bij Isaaks geboorte (zie 21:5), dus Isaak was nu 75, en de tweeling was 15 (zie vers 26).

Jubileeën 23:8 geeft dezelfde leeftijd.

Jasher 26:29 zegt dat Abraham stierf in het vijftiende jaar van Jakob en Ezau.

ויגוע (vayigva), ‘hij gaf de geest’: letterlijk ‘hij ademde uit’, een woord voor sterven (zie 6:17).

בשׂיבה טובה (beseivah tovah), ‘in een goede ouderdom’: zie 15:15.

ויאסף אל עמיו (vayye’asef el ammav), ‘hij werd verzameld bij zijn volk’: een vaste uitdrukking voor sterven, los van het begraven (zie 25:17; 35:29; 49:33).

Zie Mamre: Mamre en de grot van Machpela liggen bij Hebron, in het bergland van Juda.

מערת המכפלה (me’arat hammakhpelah), ‘de grot van Machpela’: zie 23:9; 23:17–20.

Ismaël wordt hier genoemd als broer van Isaak, hoewel hij was weggestuurd (zie 21:14).

Jubileeën 23:7 zegt dat zijn zonen Isaak en Ismaël hem begroeven.

Jasher 26:29–31 vertelt dat ook de inwoners van Kanaän en Charan en de zonen van de bijvrouwen kwamen.

באר לחי ראי (be’er lachay ro’i), ‘Beër-Lachai-Roï’: zie 16:14; 24:62.

Na Abrahams dood zet Elohim de zegen voort bij Isaak (zie 12:2; 26:3).

Jubileeën 24:1 zegt dat Isaak na Abrahams dood van Hebron naar de Put van het Zien trok.

תלדת (toledot), ‘geschiedenis’: zie 2:4; 6:9; 10:1.

הגר המצרית (Hagar hamitsrit), ‘Hagar, de Egyptische’: zie 16:1; 21:9.

Ismaëls twaalf zonen vervullen de belofte uit 17:20.

נבית וקדר ואדבאל ומבשׂם (Nevayot, Qedar, Adbe’el, Mivsam), ‘Nebajot, Kedar, Adbeël, Mibsam’: stamvaders van Arabische stammen.

Kedar woonde in de woestijn ten oosten van Kanaän (zie Jes. 21:16–17; Ps. 120:5).

Nebajot wordt in Jes. 60:7 samen met Kedar genoemd.

Jasher 25:15–18 zegt dat Ismaël eerst trouwde met Riba uit Egypte, die hem Nebajot, Kedar, Adbeël, Mibsam en een dochter baarde, en daarna met Malkit uit Kanaän, die de overige zonen baarde.

בחצריהם ובטירתם (bechatsereihem uvetirotam), ‘in hun dorpen en in hun kampen’: een chatser is een open nederzetting zonder muur, een tirah een kamp of tentenkring (zie Num. 31:10).

נשׂיאם (nesi’im), ‘vorsten’: stamhoofden, zoals beloofd in 17:20.

מאת שׁנה ושׁלשׁים שׁנה ושׁבע שׁנים (me’at shanah veshloshim shanah veshev shanim), ‘honderd jaar en dertig jaar en zeven jaar’: samen 137.

Voor ‘verzameld bij zijn volk’ zie vers 8.

מחוילה עד שׁור (mechavilah ad Shur), ‘van Havila tot Sur’: een lijn van het ene uiteinde naar het andere.

Sur lag ten oosten van Egypte (zie 16:7; 20:1).

De nakomelingen van Ismaël wonen ten oosten van die lijn, in de woestijn, in de richting van Assur (zie 16:12).

Havila: zie 2:11; de ligging is onzeker.

אשׁורה (ashurah), ‘naar Assur’: Assur is hier waarschijnlijk Assyrië, het land aan de Tigris (zie 10:11).

נפל (nafal), ‘hij vestigde zich’: letterlijk ‘hij is gevallen’, dus ‘hij liet zich neer’.

Bij 16:12 staat bij dezelfde woorden ‘tegenover al zijn broers’ het werkwoord yishkon, ‘hij zal wonen’; dit vers laat zien dat die woorden zijn uitgekomen.

Jubileeën 20:12 zegt dat de zonen van Ismaël en Ketura samen woonden van Paran tot de ingang van Babylon, in het land dat naar het oosten ligt, tegenover de woestijn.

Jasher 25:20 zegt dat zij woonden van Havila tot Sur, dat voor Egypte ligt als je naar Assyrië gaat.

תולדת (toledot), ‘geschiedenis’: zie vers 12.

Hier begint het verhaal van Isaaks zonen.

Zie Mesopotamië: Aram-Naharaim (Mesopotamië, ‘Aram van de twee rivieren’) is het gebied rond de bovenloop van de Eufraat en de Tigris; Paddan-Aram ligt daar, bij Charan.

ארבעים שׁנה (arba’im shanah), ‘40 jaar’: Isaak was 37 toen Sarah stierf (zie 23:1; 24:67).

מפדן ארם (miPadan Aram), ‘uit Paddan-Aram’: paddan betekent ‘vlakte’ of ‘weg’.

Paddan-Aram is het gebied rond Charan, ook genoemd Aram-Naharaim (zie 24:10; 28:2).

Jasher 24:45 zegt ook dat Isaak 40 was toen hij Rebekka nam.

ויעתר (vaye’tar), ‘hij bad’: dringend bidden, smeken; hetzelfde werkwoord staat bij Yahweh in ‘Hij liet Zich verbidden’.

Rebekka was twintig jaar onvruchtbaar: Isaak was 40 bij zijn huwelijk (vers 20) en 60 bij de geboorte van de tweeling (vers 26).

Jasher 26:5–8 vertelt dat Isaak en Rebekka naar Moria gingen om te bidden, en dat Yahweh het gebed van Isaak verhoorde.

ויתרצצו (vayitrotsatsu), ‘ze stootten elkaar’: van ratsats, ‘breken, verpletteren’; hier: ze drukten en stootten tegen elkaar.

אם כן למה זה אנכי (im ken lamah ze anokhi), ‘als het zo gaat, waarom ben ik dan dit?’: de zin is kort en afgebroken.

Er zijn meer lezingen: ‘waarom overkomt mij dit’, ‘waarom leef ik nog’ of ‘waarom ben ik zwanger geworden’.

לדרשׁ את יהוה (lidrosh et YHWH), ‘Yahweh raadplegen’: Yahweh om een antwoord vragen.

Lezing: hier gelezen als ‘waarom overkomt mij dit dan?’.

Jasher 26:10–12 zegt dat zij naar Moria ging, naar Sem en Eber, en ook Abraham vroeg Yahweh te raadplegen, en dat zij haar het antwoord brachten.

גיים גוים (gayim goyim), ‘volken’: geschreven staat gayim, gelezen wordt goyim; beide betekenen ‘volken’.

ורב יעבד צעיר (verav ya’avod tsa’ir), ‘de oudste zal de jongste dienen’: een omkering van de gewone volgorde; rav is ‘groot, talrijk, oud’ en tsa’ir is ‘klein, jong’.

Paulus haalt dit aan in Rom. 9:12.

Edom werd later onderworpen (zie 27:40; 2 Sam. 8:14).

אדמוני (admoni), ‘roodachtig’: van adom, ‘rood’; zie Edom in vers 30.

כאדרת שׂער (ke’aderet se’ar), ‘als een mantel van haar’: se’ar, ‘haar’, klinkt als Seïr, het gebied van Edom (zie 32:3; 36:8).

Jasher 26:14 zegt dat de mensen hem Ezau noemden omdat hij ‘volledig gemaakt’ uit de moederschoot kwam.

וידו אחזת בעקב עשׂו (veyado ochezet ba’aqev Esav), ‘zijn hand hield de hiel van Ezau vast’: aqev is ‘hiel’; Jakob (Ya’aqov) betekent daarom ‘hij houdt de hiel’, en ook ‘hij bedriegt’ (zie 27:36).

ויצחק בן שׁשׁים שׁנה (veYitschaq ben shishim shanah), ‘Isaak was 60 jaar’: zie vers 20.

Jasher 26:15–16 zegt dat zij hem daarom Jakob noemden.

אישׁ תם (ish tam), ‘een onberispelijke man’: tam is ‘volledig, oprecht’, hetzelfde woord als tamim (zie 6:9; 17:1).

ישׁב אהלים (yoshev ohalim), ‘wonend in tenten’: het leven van een herder, anders dan Ezau in het veld (zie 4:20).

Lezing: hier gelezen als ‘onberispelijk’, naast ‘rustig’ of ‘eenvoudig’.

Jubileeën 19:13–14 zegt dat Jakob leerde schrijven en Ezau niet.

Jasher 26:17 zegt dat Jakob ‘onberispelijk en wijs’ was en de leringen van Yahweh leerde.

ציד בפיו (tsayid befiv), ‘wild in zijn mond’: Isaak hield van het wild dat Ezau bracht.

Jubileeën 19:15 zegt dat Abraham Jakob liefhad en Isaak Ezau.

נזיד (nazid), ‘gerecht’: een gekookt gerecht, hier van linzen (vers 34).

Jubileeën 24:3 zegt dat Jakob linzen kookte en Ezau hongerig uit het veld kwam.

Jasher 27:1–12 zegt dat Ezau uitgeput was nadat hij Nimrod had gedood.

הלעיטני (hal’iteni), ‘laat mij slokken’: een woord dat alleen hier voorkomt; het betekent ‘laat mij gulzig eten’.

האדם האדם הזה (ha’adom ha’adom hazeh), ‘van dat rode, dat rode daar’: Ezau noemt het gerecht niet bij zijn naam.

אדום (Edom), ‘Edom’: ‘rood’, de naam van Ezau's nakomelingen en hun land (zie 36:1; 36:8).

Jubileeën 24:6 verklaart de naam Edom ook uit de rode linzen.

כיום (kayom), ‘nu meteen’: letterlijk ‘als op deze dag’, dus op staande voet.

בכרתך (bekhoratkha), ‘je eerstgeboorterecht’: het recht van de oudste zoon op een dubbel erfdeel en op het leiderschap van de familie (zie Deut. 21:17).

השׁבעה (hishava), ‘zweer’: een eed maakt de verkoop bindend.

Jubileeën 24:5 zegt dat Jakob hem liet zweren.

Jasher 27:12–14 zegt dat Ezau ook zijn deel in de grot van Machpela aan Jakob verkocht, en dat Jakob dit opschreef en door getuigen liet bevestigen.

ויבז (vayivez), ‘hij minachtte’: Ezau nam het eerstgeboorterecht niet serieus.

Hebr. 12:16 noemt hem daarom ‘onheilig’.