Deuteronomium 1

Mozes spreekt ‘aan de overkant van de Jordaan’, dus ten oosten van de rivier, in de vlakte tegenover het beloofde land.

De Araba is de diepe vallei van de Jordaan en de Dode Zee, die zich naar het zuiden voortzet tot de Golf van Akaba.

Suf, Tofel, Laban, Hazerot en Di-Zahab zijn plaatsnamen waarvan wij de ligging niet kennen; Paran is de woestijn in het zuiden van het Sinaïschiereiland.

Zie Chaserot: Chaserot wordt voorgesteld bij Ain Chudra, ten noordoosten van de Sinaï.

Dit is een voorstel; de plaats is niet zeker.

עֵבֶר (ever), ‘overkant’: de plek van waaruit je spreekt bepaalt welke kant het is.

Hier is dat de oostkant van de Jordaan.

Horeb is de berg waar Yahweh sprak en het verbond sloot.

In Exodus heet die berg Sinaï (Exod. 19:1–2); Horeb komt voor in Exod. 3:1 en 17:6.

De traditionele berg is de Jebel Musa op het zuiden van het Sinaïschiereiland, maar zeker is dat niet.

Kades-Barnea ligt waarschijnlijk bij Ain el-Qudeirat, in het noorden van het Sinaïschiereiland (Egypte), vlak bij de grens met Israël.

Elf dagreizen is ongeveer 250 kilometer.

Zie Seïr: Seïr (Edom) is het bergland ten zuiden van de Dode Zee, in het zuiden van het huidige Jordanië.

חֹרֵב (Choreb), ‘Horeb’: in Deuteronomium noemt Mozes de berg steeds zo.

Wij houden de naam zoals hij in het Hebreeuws staat.

Het Hebreeuws zegt letterlijk ‘in veertig jaar, in elf tien maand’.

Wij schrijven ‘het veertigste jaar’ en ‘de elfde maand’; de elfde maand valt ongeveer in januari–februari.

Dit is vlak voor Mozes’ dood en de oversteek van de Jordaan (Deut. 34:5).

Chesbon ligt bij het huidige Tell Hesban in Jordanië.

Astarot is waarschijnlijk Tell Ashtara in het zuiden van Syrië.

Edrei is waarschijnlijk het huidige Daraa, aan de grens van Syrië en Jordanië.

Alle drie zijn waarschijnlijk, niet zeker.

Zie Basan: Basan ligt ten oosten van het meer van Galilea en de Jordaan, in het zuidwesten van het huidige Syrië en het noorden van Jordanië.

Het Hebreeuws noemt niet wie Sichon en Og versloeg; het gaat om Mozes en het volk (Num. 21:21–35).

Zie Jordaan: De Jordaan stroomt van het Hermongebergte door het meer van Galilea naar de Dode Zee.

Zie Moab: Moab ligt ten oosten van de Dode Zee, in het huidige Jordanië.

תּוֹרָה (torah), ‘wet’: onderricht dat Yahweh geeft.

Hier is het de uitleg van wat Yahweh bij Horeb en daarna gebood.

Zie Sinaï: De berg Sinaï wordt van oudsher gezocht bij de Gebel Musa, in het zuiden van het schiereiland Sinaï.

Vanaf hier spreekt Mozes zelf.

Zijn lange toespraak loopt door tot Deut. 30:20.

Wij zetten die toespraak niet tussen aanhalingstekens.

Wat Yahweh, Mozes of het volk daarin aanhalen, staat tussen „ ”; de woorden van Yahweh staan daarbij rood.

Een aanhaling binnen een aanhaling staat tussen ‘ ’.

Het Hebreeuws wisselt in de toespraak van Mozes vaak tussen ‘je’ (enkelvoud) en ‘jullie’ (meervoud) voor hetzelfde volk.

Wij houden binnen een tekstdeel één vorm aan.

De woord-voor-woordweergave laat het Hebreeuwse getal zien.

De Araba is de vallei van de Jordaan en de Dode Zee.

De Sefela is het heuvelland tussen het bergland en de kust.

De Negev is het droge zuiden van Kanaän.

De kustvlakte ligt langs de Middellandse Zee.

De Libanon ligt in het noorden.

De Eufraat is de grote rivier in het noordoosten (nu in Syrië en Irak).

שְׁפֵלָה (Sjefela), ‘laagland’: wij houden de naam.

נֶגֶב (Negev) betekent ook ‘zuiden’.

נָשְׁבַּע (nishba), ‘zweren’: Yahweh beloofde het land onder ede aan de vaders (Gen. 15:18; 26:3; 35:12).

De belofte dat het nageslacht zo talrijk zou zijn als de sterren komt uit Gen. 15:5 en Exod. 32:13.

טֹרַח (torach), ‘last’, en מַשָּׂא (massa), ‘vracht’, zijn twee woorden voor wat je moet dragen.

רִיב (riv) is ‘geschil’ of ‘rechtszaak’.

הָבוּ (havu), ‘geef’: wij vertalen ‘draag voor’, zodat het volk de mannen kiest.

שֹׁטְרִים (shoterim), ‘opzichters’: ambtenaren die orde houden en bevelen uitvoeren.

Zie Exod. 5:6.

De indeling in oversten van duizend, honderd, vijftig en tien staat ook in Exod. 18:21–25.

Het Hebreeuws zegt ‘hoor tussen jullie broeders’.

Wij vullen ‘de zaken … aan’ aan, omdat het Nederlands anders niet loopt.

Zie Exod. 18:16.

לֹא תַכִּירוּ פָנִים (lo takkiru panim), ‘niet de gezichten herkennen’: iemand voortrekken omdat je zijn gezicht kent of omdat hij belangrijk is.

Zie Sinaï: De berg Sinaï wordt van oudsher gezocht bij de Gebel Musa, in het zuiden van het schiereiland Sinaï.

Zie Kades: Kades (Kades-Barnea) ligt in het noorden van de Sinaïwoestijn, ten zuiden van de Negev.

נוֹרָא (nora), ‘ontzagwekkend’: iets wat ontzag of angst wekt.

Dezelfde term gebruiken wij ook voor Elohim (Deut. 7:21; 10:17).

Het Hebreeuws heeft ‘twee tien’ voor twaalf.

De twaalf verspieders worden genoemd in Num. 13:4–16.

Het dal van Eskol (‘druiventros’) lag bij Hebron in het bergland van Juda (Num. 13:23–24).

De precieze plek is niet bekend.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

הִמַּסּוּ (himmasu), ‘doen smelten’: wij vertalen ‘moedeloos gemaakt’; vergelijk Jozua 2:11.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

Het Hebreeuws schakelt in deze zin van ‘je’ (enkelvoud) naar ‘jullie’ (meervoud): Mozes spreekt zowel het hele volk aan als elke Israëliet apart.

Wij schrijven overal ‘jullie’.

De wolk- en vuurkolom: Exod. 13:21–22; 40:36–38.

קָצַף (qatsaf), ‘woedend worden’, is een ander woord dan אָנַף (anaf), ‘toornig worden’, in vers 37.

מִלֵּא אַחֲרֵי (mille acharei), ‘volledig volgen’: letterlijk ‘achter Yahweh aan vol maken’.

Kaleb en Jozua waren de enige twee verspieders die het land goed noemden (Num. 14:6–9, 24, 30).

Mozes mag het land niet in, vanwege wat bij Meriba gebeurde (Num. 20:12).

Hier zegt hij dat het ook ‘vanwege jullie’ is: de last van het volk is er de aanleiding van.

Zie Rietzee: De Rietzee (Hebreeuws: Yam Suf) wordt gezocht in het gebied van de Bittermeren en de Golf van Suez.

De precieze plaats van de doortocht is niet zeker.

וַתָּהִינוּ (watahinu) komt maar één keer voor, dus de betekenis is niet zeker.

Wij vertalen ‘jullie waren bereid’.

Ook mogelijk: ‘jullie vonden het gemakkelijk’ of ‘jullie waren vermetel’.

Chorma ligt in het zuiden van Kanaän, in de Negev.

De juiste plek is niet bekend.

Zie ook Num. 14:45; 21:3.

Zie Seïr: Seïr (Edom) is het bergland ten zuiden van de Dode Zee, in het zuiden van het huidige Jordanië.

Bijen zijn hier een beeld van een zwerm die je achtervolgt en steekt.

Zie Kades: Kades (Kades-Barnea) ligt in het noorden van de Sinaïwoestijn, ten zuiden van de Negev.

‘Zo lang als jullie er gebleven zijn’ klinkt vaag.

Het Hebreeuws wil zeggen: zo lang als jullie weten dat jullie er gebleven zijn.

Het ging om vele jaren (Num. 20:1).