Exodus 1

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

שְׁמוֹת (shemot), ‘namen’, is het eerste woord van het boek in het Hebreeuws; zo heet het boek in de Joodse traditie.

De Nederlandse naam Exodus (‘uittocht’) komt uit de Griekse vertaling.

Het boek begint met ‘en’ (וְאֵלֶּה): het sluit aan op Genesis 46:8–27 en 50:26.

Jubileeën 46:1–16 beschrijft dezelfde tijd.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

Wij vertalen met de Masoretische tekst ‘zeventig’, zoals Gen. 46:27 en Deut. 10:22.

De Griekse vertaling en een Qumran-handschrift lezen hier vijfenzeventig, zoals Hand. 7:14.

Het verschil is waarschijnlijk ontstaan doordat de Griekse overlevering ook de kleinzonen van Jozef meetelt.

De vijf werkwoorden (‘vruchtbaar’, ‘wemelen’, ‘talrijk’, ‘machtig’, ‘vol’) herhalen de zegen uit Gen. 1:28 en 9:1.

Het woord שָׁרַץ (sharats), ‘wemelen’, wordt in Gen. 1:20 voor de dieren gebruikt.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

Wie deze nieuwe koning is, zegt het boek niet; de tekst noemt hem ook verderop alleen ‘de farao’ (פַּרְעֹה, par‘oh, ‘groot huis’).

Dat hij Jozef ‘niet kende’ betekent dat hij hem niet erkende, niet dat hij nooit van hem gehoord had.

Jasher 65:1–38 vertelt de raadslag van de Egyptenaren en Jubileeën 46:9–12 de wisseling van koning.

הָבָה נִתְחַכְּמָה (havah nitchakmah) is letterlijk ‘kom, laten wij wijs handelen’: de wijsheid van de koning is list.

Pitom (Pi-Atoem) en Raämses lagen in de oostelijke Nijldelta; de Gosenstreek lag bij Wadi Tumilat.

Raämses wordt vaak gelijkgesteld met Pi-Ramses bij Qantir.

מִסְכְּנוֹת (miskenot) zijn ‘voorraadsteden’ voor graan en wapens.

סִבְלֹת (sivlot), ‘lasten’, is het werk dat de Hebreeën moesten dragen; in 2:11 en 6:6 keert het woord terug.

Jasher 65:8–10, 31 noemt dezelfde twee steden.

Het werkwoord וַיָּקֻצוּ (vayaqutsu) betekent ‘zij walgden’ of ‘zij voelden angst’.

De groei uit vers 7 gaat door, ondanks de onderdrukking; de angst van de Egyptenaren neemt daardoor toe.

בְּפָרֶךְ (befarekh), ‘met wreedheid’, komt in dit hoofdstuk twee keer voor (13, 14) en betekent hardheid zonder grenzen; Lev. 25:43, 46, 53 verbiedt die tegenover een volksgenoot.

Het Hebreeuwse עָבַד (avad) betekent zowel ‘dienen’ als ‘werken’; wij vertalen het afwisselend met ‘dienen’ en ‘arbeid’, omdat het later (3:12; 4:23) ook ‘Yahweh dienen’ is.

Jasher 65:35–38 en 66:6–9.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

הָעִבְרִיֹּת (ha‘ivriyyot), ‘de Hebreeuwse’, kan zowel ‘uit het volk van de Hebreeën’ als ‘ten dienste van de Hebreeën’ betekenen.

Wij nemen het eerste, zoals in de Griekse vertaling.

Jasher 66:23 noemt dezelfde namen; Jasher 66:15–31 vertelt het gesprek met de koning.

הָאָבְנָיִם (ha’ovnayim) is een tweevoud: ‘de twee stenen’.

Het gaat om een baarstoel of baarstenen waarop de vrouw zat; de lezing is onzeker.

Het woord komt alleen hier en in Jer. 18:3 (‘schijf van de pottenbakker’) voor.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

אֱלֹהִים (Elohim) met lidwoord, הָאֱלֹהִים (ha’Elohim), is ‘de ware Elohim’.

Hun gehoorzaamheid aan Elohim is belangrijker dan het bevel van de koning.

Zie Egypte: Egypte ligt rond de Nijl, van de delta aan de Middellandse Zee tot ver naar het zuiden.

חָיוֹת (chayyot) is ‘levenskrachtig’; sommigen verstaan het als ‘als wilde dieren’.

De vroedvrouwen liegen of zeggen een deel van de waarheid; de tekst oordeelt niet, maar vers 20 zegt dat Elohim hun goeddeed.

‘Huizen maken’ is een uitdrukking voor het geven van nageslacht (2 Sam. 7:11; Ruth 4:11).

Of Elohim de vroedvrouwen of de Hebreeën huizen gaf, laat de tekst open; wij volgen de vroedvrouwen.

Zie Nijl: De Nijl stroomt van het zuiden naar het noorden door Egypte en mondt met een delta uit in de Middellandse Zee.

De Masoretische tekst zegt ‘elke zoon die geboren wordt’, zonder ‘Hebreeuwse’.

De Samaritaanse tekst en de Griekse vertaling voegen ‘van de Hebreeën’ toe.

Dit bevel leidt tot de geboorte van Mozes in hoofdstuk 2.

Jasher 67:44–61 beschrijft de raad van Bileam en het bevel.