Matteüs 5

ὄρος (oros), ‘berg’: het Grieks heeft ‘de berg’ met lidwoord.

Welke berg het is, wordt niet gezegd.

μακάριοι (makarioi), ‘gelukkig’: dit past bij het Hebreeuwse אַשְׁרֵי (ashre), ‘gelukkig’, zoals in Ps. 1:1.

Wij vertalen het hier net zo als daar.

πενθοῦντες (penthountes), ‘rouwenden’: vergelijk Jes. 61:2–3, waar Yahweh de rouwenden troost.

πραεῖς (praeis), ‘zachtmoedigen’.

Ps. 37:11 zegt in het Hebreeuws: ‘de nederigen (עֲנָוִים, anavim) zullen het land erven’.

Hier staat ‘zij zullen de aarde erven’: γῆ (ge) betekent zowel ‘land’ als ‘aarde’.

Wij vertalen in de bergrede overal ‘aarde’ (zie 5:13, 5:18, 5:35).

ἐλεήμονες (eleemones), ‘barmhartigen’, van ἔλεος (eleos), ‘barmhartigheid’.

Vergelijk het Hebreeuwse חֶסֶד (chesed), dat wij met ‘trouw’ vertalen, in Hos. 6:6: ‘Ik heb behagen in trouw’.

καθαροὶ τῇ καρδίᾳ (katharoi te kardia), ‘zuiver van hart’: vergelijk Ps. 24:4, ‘wie onschuldige handen en een zuiver hart heeft’, en Ps. 73:1.

εἰρηνοποιοί (eirenopoioi), ‘vredestichters’: wie vrede (Hebreeuws שָׁלוֹם, shalom) tot stand brengt.

Dit woord komt in het Nieuwe Testament alleen hier voor.

Vanaf dit vers spreekt Yeshua de leerlingen rechtstreeks aan met ‘jullie’.

Ook de profeten werden vervolgd, bijvoorbeeld Elia (1 Kon. 19:10), Jeremia (Jer. 20:2) en Zacharia, de zoon van de priester Joiada (2 Kron. 24:20–21).

ἅλας (halas), ‘zout’: zout geeft smaak en bewaart.

Bij offers hoorde zout; vergelijk Lev. 2:13, ‘het zout van het verbond van je Elohim’.

φῶς τοῦ κόσμου (phos tou kosmou), ‘licht van de wereld’: vergelijk Jes. 42:6 (‘een licht voor de volken’) en Jes. 49:6 (‘een licht van de volken’).

μόδιος (modios), ‘korenmaat’: een Romeinse maat voor graan, ongeveer 9 liter, ook gebruikt als vat of deksel. λυχνία (lychnia), ‘lampenstandaard’.

πατήρ (pater), ‘Vader’: Yeshua noemt Elohim in de bergrede vaak zo, als ‘jullie Vader’ en als ‘Mijn Vader’.

Vergelijk Deut. 32:6 (‘Is Hij niet je vader?’), Jes. 63:16 en Ps. 103:13.

νόμος (nomos), ‘wet’: het Hebreeuwse תּוֹרָה (torah), ‘onderwijzing, wet’.

‘De wet of de profeten’ staat voor de hele Schrift (zie ook 7:12 en 22:40).

ἀμήν (amen), ‘voorwaar’: een Hebreeuws woord (אָמֵן) dat ‘het is waar, het is zeker’ betekent.

Yeshua zet het vaak vóór Zijn woorden; wij vertalen het overal met ‘voorwaar’.

λύσῃ (lyse), ‘ongeldig maakt’, letterlijk ‘losmaakt’: een gebod buiten werking stellen.

Het Grieks heeft bij ‘doet en onderwijst’ geen voorwerp; wij schrijven ‘ze’ (de geboden).

περισσεύσῃ πλεῖον (perisseuse pleion), ‘groter is dan’, letterlijk ‘meer dan genoeg is, meer dan’.

Zie Matt. 3:7 voor de Farizeeën.

φονεύω (phoneuo), ‘moorden’: het Hebreeuwse רָצַח (ratsach) in Exod. 20:13 en Deut. 5:17, waar wij ook ‘moorden’ hebben. ἔνοχος (enochos), ‘schuldig’: gebonden aan, onderworpen aan. κρίσις (krisis), ‘gerecht, oordeel’: hier de plaatselijke rechtbank.

ὀργίζομαι (orgizomai), ‘boos zijn’. Ῥακά (raka) is Aramees, een scheldwoord, vermoedelijk ‘leeghoofd’. συνέδριον (synedrion), ‘Raad’: de hoogste Joodse rechtbank in Jeruzalem, het Sanhedrin. μωρέ (more), ‘dwaas’.

In latere handschriften (Textus Receptus, Byzantijnse tekst) staat na ‘zijn broer’ de toevoeging ‘zonder reden’ (εἰκῇ, eike).

De SBLGNT heeft dat woord niet; wij vertalen het niet.

ἀντίδικος (antidikos), ‘tegenpartij’ in een rechtszaak. κριτής (krites), ‘rechter’. ὑπηρέτης (hyperetes), ‘gerechtsdienaar’: iemand die de uitspraak uitvoert.

κοδράντης (kodrantes) is het Latijnse quadrans, de kleinste Romeinse koperen munt: een kwart van een as, ongeveer 1/64 van een denarie.

Een denarie was ongeveer het loon voor een dag werk.

Wij schrijven ‘kwadrant’.

μοιχεύω (moicheuo), ‘overspel plegen’: Exod. 20:14; Deut. 5:18.

ἐπιθυμέω (epithymeo), ‘begeren’: het Hebreeuwse חָמַד (chamad) in Exod. 20:17. γυνή (gyne) betekent ‘vrouw’ en ‘echtgenote’; wij kiezen ‘vrouw’.

σκανδαλίζω (skandalizo), ‘laten struikelen’, van σκάνδαλον (skandalon), ‘struikelblok, valstrik’.

Yeshua spreekt hier in sterke beeldspraak. γέεννα: zie 5:22.

In latere handschriften (Textus Receptus, Byzantijnse tekst) staat aan het eind ‘geworpen wordt in de Gehenna’, zoals in vers 29.

De SBLGNT heeft ‘naar de Gehenna gaat’.

ἀποστάσιον (apostasion), ‘scheidingsbrief’: in Deut. 24:1 het Hebreeuwse סֵפֶר כְּרִיתֻת (sefer keritut). ἀπολύω (apolyo), ‘wegsturen’: in Deut. 24:1 het Hebreeuwse שִׁלַּח (shillach).

πορνεία (porneia), ‘ontucht’: seksuele ontrouw of onreinheid, in brede zin.

Vergelijk Deut. 24:1, ‘iets schaamtevols’ (עֶרְוַת דָּבָר, ervat davar).

Dit is geen letterlijk citaat, maar een samenvatting van Lev. 19:12, Num. 30:3 en Deut. 23:22–24. κυρίῳ (kyrio), ‘voor de Heer’, vertalen wij als Yahweh, omdat de woorden uit de Hebreeuwse Schrift komen (יהוה).

Zie Jeruzalem: Jeruzalem ligt op het bergland van Juda.

Salem wordt gelezen als Jeruzalem, en Moria en Sion worden van oudsher bij Jeruzalem gezocht.

Vergelijk Jes. 66:1, ‘De hemel is Mijn troon en de aarde de voetbank van Mijn voeten’, en Ps. 48:3, ‘de stad van de grote Koning’.

Wie zweert bij hemel, aarde of Jeruzalem, zweert in feite bij Elohim.

ναὶ ναί (nai nai), ‘ja, ja’, en οὒ οὔ (ou ou), ‘nee, nee’.

Zie ook Exod. 21:24; Lev. 24:20; Deut. 19:21.

In het Oude Testament begrenst deze regel de vergelding in de rechtspraak: er mag niet meer worden teruggedaan dan er is aangedaan.

ἀντιστῆναι (antistenai), ‘zich verzetten’. τῷ πονηρῷ (to ponero), ‘de boze’: ook hier mannelijk of onzijdig, zie 5:37. ῥαπίζω (rapizo), ‘slaan’, hier op de wang.

χιτών (chiton), ‘onderkleed’: het kledingstuk op het lichaam. ἱμάτιον (himation), ‘mantel’: het bovenkleed.

Vergelijk Exod. 22:25–26: een mantel die als pand is genomen, moet vóór zonsondergang worden teruggegeven.

ἀγγαρεύω (angareuo), ‘dwingen’: iemand verplichten tot een dienst, bijvoorbeeld een last dragen.

Hetzelfde werkwoord staat in Matt. 27:32. μίλιον (milion), ‘mijl’: de Romeinse mijl van 1000 passen, ongeveer 1,5 kilometer.

δανίζομαι (danizomai), ‘lenen’: vergelijk Deut. 15:8, ‘je moet je hand zeker voor hem openen en hem zeker lenen’.

Lev. 19:18 zegt: ‘Heb je naaste lief als jezelf.’ πλησίον (plesion), ‘naaste’, is het Hebreeuwse רֵעַ (rea).

De woorden ‘en haat je vijand’ staan niet in Lev. 19:18.

Zie ook Luc. 6:27–28; Luc. 6:35.

In latere handschriften (Textus Receptus, Byzantijnse tekst) is dit vers langer: er staan extra regels bij (zoals ‘zegen wie jullie vervloeken’ en ‘doe goed aan wie jullie haten’).

In de oudste handschriften ontbreken ze; wij vertalen alleen wat in de SBLGNT staat.

τελῶναι (telonai), ‘tollenaars’: mannen die voor de Romeinse overheid tol en belasting inden.

Veel mensen verachtten hen.

ἐθνικοί (ethnikoi), ‘mensen van de volken’: niet-Joden, van ἔθνος (ethnos), ‘volk’.

In latere handschriften (Textus Receptus, Byzantijnse tekst) staat hier ‘tollenaars’ (τελῶναι) in plaats van ‘de mensen van de volken’.

τέλειος (teleios), ‘volmaakt’: volledig, heel, zonder tekort.

Vergelijk Deut. 18:13, ‘Je moet onberispelijk zijn bij Yahweh, je Elohim’, en Lev. 19:2, ‘Heilig moeten jullie zijn’.